Seçmediğimiz İhtimalleri Nasıl Taşıyoruz?

The Worst Person in the World (2021) — Joachim Trier

Bir hayatın nasıl yaşanması gerektiğine ilişkin beklentilerle ne zaman karşılaşmaya başlarız? Belirli bir yaşa geldiğimizde mesleğimizi seçmiş, ilişkilerimizde ne istediğimizi anlamış, geleceğimize ilişkin kararlarımızı vermiş olmamız mı beklenir? Peki bütün bunları yaparken başka türlü bir hayatın mümkün olduğu düşüncesiyle ne yaparız?

Joachim Trier’in The Worst Person in the World filmi, ilk bakışta romantik ilişkiler, sadakat ve kararsızlık etrafında ilerleyen bir hikâye gibi görünebilir. Ancak Julie’nin yaşadığı belirsizlik, ilişkilerinden çok önce başlar. Meslekleri, ilgi alanlarını ve kendisini tanımlama biçimlerini değiştirmesi, hayatının farklı alanlarına yayılan bir arayışın ilk işaretleridir.

Film boyunca Julie yalnızca kimlerle birlikte olmak istediğine değil, nasıl bir hayat yaşayacağına ve o hayatın içinde kim olacağına ilişkin seçimlerle karşılaşır. Bu açıdan hikâye, romantik ilişkilerin ötesinde, yetişkinliğin beraberinde getirdiği ihtimaller ve sınırlılıklar üzerine de düşünmeye alan açar.

Arayış: Bir meslek seçmek, bir hayat seçmek midir?

Julie’yi tanımaya başladığımızda mesleki yönelimlerinin kısa aralıklarla değiştiğini görürüz. Tıptan psikolojiye, oradan fotoğrafçılığa uzanan bu değişimler, ilk bakışta ne istediğini bilemeyen birinin kararsızlıkları olarak değerlendirilebilir.

Ancak bir meslek seçmek, yalnızca hangi işi yapacağımıza karar vermek değildir. Günlerimizin nasıl geçeceği, kimlerle ilişki kuracağımız, kendimizi nasıl tanımlayacağımız ve gelecekte hangi imkânlara sahip olabileceğimiz de bu tercihle ilişkilidir.

Julie’nin yön değiştirmelerini yalnızca istikrarsızlık olarak görmek, farklı yaşam biçimlerini deneyerek kendisini tanımaya çalışma ihtimalini gözden kaçırabilir.

Üstelik insanın kendisini tanıması, her zaman tek ve değişmez bir kimliğe ulaşması anlamına gelmez. Deneyimlerimiz, ilişkilerimiz ve içinde bulunduğumuz koşullar değiştikçe kendimize ilişkin düşüncelerimiz de değişebilir.

Burada önemli olan, her değişikliğin mutlaka gelişim anlamına geldiğini varsaymamak. Yeni bir ihtimali keşfetmek kadar, mevcut bir tercihin getirdiği güçlüklerle karşılaşmak da yaşamın parçasıdır. Bazen yön değiştirmek yeni bir arayışın başlangıcı, bazen de henüz çözülmemiş bir çatışmadan uzaklaşmanın yolu olabilir.

Film, Julie’nin tercihlerini tek bir açıklamaya indirgemeden bu olasılıkları birlikte düşünmemize imkân tanıyor.

Belirsizlik: Bir başkasının kesinliği

Julie’nin Aksel’le ilişkisi, yetişkinliğe ilişkin farklı beklentilerin karşılaştığı alanlardan biri.

Aksel’in mesleki yaşamında belirli bir konuma ulaşmış olması, geleceğe ilişkin düşüncelerini daha açık ifade edebilmesi ve çocuk sahibi olma konusundaki isteği, Julie’nin henüz karar vermediği meseleleri görünür hâle getiriyor.

İlk bakışta, ne istediğini bilen bir partnerin Julie’nin belirsizliğine güven verebileceği düşünülebilir. Ancak filmde bu netlik, onun için her zaman destekleyici bir deneyime dönüşmüyor.

Aksel’in geleceğe ilişkin tasarısı, Julie’nin henüz kendisine ait bir yanıt oluşturamadığı sorularla karşılaşmasına neden oluyor. Böylece ilişkideki gerilim, yalnızca iki kişinin farklı şeyler istemesinden değil, bu isteklerin ne zaman ve nasıl gerçekleşmesi gerektiğine ilişkin beklentilerden de besleniyor.

Birinin hazır olduğu yaşam aşaması, diğeri için henüz düşünülmekte olan bir ihtimal olabilir.

Bu farklılık, taraflardan birinin daha olgun, diğerinin ise daha yetersiz olduğu anlamına gelmez. Yetişkinlik deneyimi, herkes için aynı sırayla ilerleyen ve aynı yaşlarda tamamlanan aşamalardan oluşmaz.

Buna rağmen belirli bir yaşta meslek sahibi olmak, uzun süreli bir ilişki kurmak, aile planlamak ve geleceği güvence altına almak gibi beklentiler, bireysel tercihlerin üzerinde bir ölçüt hâline gelebilir.

Julie’nin yaşadığı sıkışmışlık da yalnızca karar verememekle değil, henüz karar vermediği konuların giderek verilmesi gereken kararlara dönüşmesiyle ilişkili görünüyor.

İhtimal: Ya başka türlü olsaydı?

Eivind’le karşılaşması, Julie’nin yaşamında yeni bir ihtimali görünür kılıyor.

Ancak burada söz konusu olan yalnızca başka bir romantik ilişki değil. Eivind’in temsil ettiği farklı yaşam biçimi, Julie’nin mevcut hayatında henüz karşılık bulmadığını düşündüğü yönleri de harekete geçiriyor olabilir.

Bazen bir insanla karşılaştığımızda yalnızca o kişiye değil, onunla birlikte mümkün olabileceğini düşündüğümüz yaşama da ilgi duyarız.

Bu noktada gerçekleşmemiş ihtimallerin önemli bir özelliği vardır: Henüz deneyimlenmedikleri için gündelik yaşamın sınırlılıklarıyla sınanmamışlardır.

Yaşadığımız bir ilişkinin anlaşmazlıklarını, sorumluluklarını ve tekrar eden güçlüklerini biliriz. Ancak yaşamadığımız bir ilişkinin hangi çatışmaları beraberinde getireceğini aynı açıklıkla göremeyiz.

Psikolojide karşıolgusal düşünme olarak adlandırılan süreç, gerçekleşmiş olayların alternatiflerini zihnimizde canlandırmamızı ifade eder. “Başka bir karar verseydim ne olurdu?” sorusu, geçmişi değerlendirmemize ve gelecekteki tercihlerimizi düşünmemize yardımcı olabilir.

Ancak zihnimizde oluşturduğumuz alternatif hayat, gerçekleşmiş bir deneyim değildir. Dolayısıyla onu mevcut yaşamımızla karşılaştırırken aynı miktarda bilgiye sahip olmayız.

Julie’nin hikâyesi de bu asimetriyi düşündürüyor. Yeni bir ihtimalin çekiciliği, yalnızca o ihtimalin özelliklerinden değil, henüz bilinmeyen taraflarından da kaynaklanabilir.

Seçim: Doğru hayatı seçme beklentisi

Yetişkinliğin belirli seçimlerle tanımlandığı bir dünyada, karar vermek bazen yalnızca bir tercih yapmak olmaktan çıkar. Kişinin kendi yaşamını doğru biçimde kurup kurmadığına ilişkin bir değerlendirmeye dönüşebilir.

Doğru meslek, doğru partner, doğru zaman, doğru gelecek…

Bu beklentilerin her biri, seçimlerimizin yalnızca bugünkü sonuçlarını değil, gelecekte nasıl bir insan olacağımızı da belirlemesi gerektiği düşüncesini beraberinde getirebilir.

Oysa bir kararın bütün sonuçlarını önceden bilmek mümkün değildir.

Bir mesleği seçerken yıllar sonra o işin bize ne ifade edeceğini, bir ilişkiye başlarken birlikte nasıl değişeceğimizi veya bir yaşam biçimini benimserken hangi ihtiyaçlarımızın farklılaşacağını bütünüyle öngöremeyiz.

Julie’nin seçimlerini zorlaştıran meselelerden biri de burada beliriyor: Bir ihtimali seçmek, diğer ihtimallerin nasıl sonuçlanacağını öğrenme imkânından vazgeçmeyi gerektiriyor.

Karar vermeyi güçleştiren şey her zaman seçeneklerin yetersizliği değildir. Bazen seçeneklerin çokluğu ve her birinin farklı bir yaşamı mümkün kılması da belirsizliği artırabilir.

Üstelik bir kararın ardından yaşanan güçlükler, o kararın yanlış verildiğini kanıtlamaz. Her tercih, seçilmemiş alternatiflerle birlikte bazı sınırlılıklar da taşır.

Bu nedenle seçim yapmak ile seçimin doğruluğundan sürekli emin olmak aynı şey değildir.

Vazgeçiş: Her ihtimal açık kalabilir mi?

Filmin ilerleyen bölümlerinde Julie’nin karşılaştığı kayıplar, hikâyenin başlangıcındaki sınırsız ihtimal duygusunu değiştiriyor.

Başlangıçta meslekler, ilişkiler ve gelecek tasarıları arasında yön değiştirebilen Julie, zamanla her ihtimalin yalnızca kendi kararlarına bağlı olmadığını da deneyimliyor.

Bazı seçenekler yaptığımız tercihlerle geride kalırken bazıları zamanın, koşulların veya başka insanların yaşamlarında meydana gelen değişimlerin sonucunda kapanabilir.

Bu ayrım, yetişkinliğin yalnızca seçim yapma özgürlüğüyle değil, seçimlerimizin sınırlarıyla da ilişkili olduğunu düşündürüyor.

Bir hayatı yaşarken başka hayatların mümkün olduğunu bilmek, her zaman pişmanlık duymak anlamına gelmez.

Geçmişteki bir tercihimizi bugün farklı değerlendirebilir, seçmediğimiz bir ihtimali merak edebilir veya başka türlü bir yaşamın nasıl olacağını düşünebiliriz. Bunların hiçbiri, içinde bulunduğumuz hayatın bütünüyle yanlış olduğunu göstermez.

Üstelik bugün sahip olduğumuz bilgiyle geçmişteki bir kararı değerlendirmek, o kararın verildiği dönemdeki koşulları gözden kaçırmamıza neden olabilir.

Julie’nin hikâyesinde de geçmiş seçimleri, bugün bildiklerimizle yeniden yorumlama eğilimiyle karşılaşırız. Ancak karakterin o an sahip olmadığı bilgileri, geçmişteki kararlarının ölçütü hâline getirmek adil bir değerlendirme sunmayabilir.

Seçmediğimiz ihtimalleri nasıl taşıyoruz?

The Worst Person in the World, Julie’nin hangi seçiminin doğru olduğunu kesinleştiren bir hikâye sunmuyor. Bunun yerine, farklı dönemlerde farklı şeyler isteyen bir insanın yaşamını, ilişkilerini ve kendisine ilişkin düşüncelerini nasıl yeniden değerlendirdiğini izliyoruz.

Filmi yalnızca sadakat veya kararsızlık üzerinden okumak, yetişkinliğin beraberinde getirdiği daha geniş bir çatışmayı arka planda bırakabilir.

Çünkü yetişkinlik, yalnızca ne istediğimizi belirlemekten ibaret değil. İsteklerimizin değişebileceğini, bazı seçimlerin geri alınamayacağını ve her ihtimalin gerçekleşemeyeceğini deneyimlediğimiz bir dönem de olabilir.

Seçmediğimiz ihtimaller bazen merak, bazen pişmanlık, bazen rahatlama, bazen de geçmişteki kendimizi anlamaya yönelik bir düşünce olarak yaşamımızda yer bulabilir.

Bir hayatı seçmiş olmak, başka hayatların mümkün olduğu gerçeğini ortadan kaldırmaz. Ancak o ihtimallerin varlığı da seçtiğimiz hayatı değersizleştirmez.