Bilmek Neden Değiştirmeye Yetmiyor?

Kendimizi anlamak, neden böyle hissettiğimizi ya da davrandığımızı fark etmemizi sağlar. Ancak bir tepkinin nedenini anlamak, o tepkiyi ortaya çıkaran koşulları kendiliğinden değiştirmez.

İçinde bulunduğumuz koşulları her zaman düzenleyemeyeceğimizi, dış gerçekliği kontrol edemeyeceğimizi ve bazı şeylerin bizim dışımızda gerçekleştiğini kabul etmek de gerekebilir. Her şeyi fark ederek ya da nedenlerini bularak çözebileceğimize dair inancımız da bu yanılgının bir parçası olabilir. Burada çözmek ve çözümlemek arasındaki ayrımı yapmak gerekir. Yaşadığımız duyguları adlandırmak, kendimizin ve başkalarının davranışlarını anlamak, örüntüleri görebilmek, yani gördüklerimizi çözümleyebilmek, onları çözebileceğimiz anlamına gelmez. Bazen yalnızca çözümleyip olduğu gibi bırakmak da mümkün olabilir.

Daha gündelik bir örnekle bakacak olursak, arkadaşlık ilişkilerinizin sona erme ihtimalinin sizi kaygılandırdığını varsayalım. Düzenli görüştüğünüz, birlikte koşuya çıktığınız ya da kahve içtiğiniz bir arkadaşınızla son zamanlarda daha az konuşmaya başladığınızı düşünelim. Önceden kendiliğinden yapılan planlar azalmış, aranızdaki sessizlik uzamış olsun. Bu değişimle birlikte arkadaşınızın artık sizinle vakit geçirmek istemediğini düşünmeye başlayabilirsiniz.

Bu ihtimal sizi kaygılandırabilir, öfkelendirebilir veya üzebilir. Üstelik yalnızca ne hissettiğinizin değil, neden böyle hissettiğinizin de farkında olabilirsiniz. Belirsizliğin sizde neden kaygı uyandırdığını, geçmişteki hangi deneyimlerinizle ilişkili olabileceğini anlamış olabilirsiniz. Ancak bütün bunları bilmek, aynı duyguları yeniden yaşamanızı engellemeyebileceği gibi arkadaşınızla aranızdaki durumu da kendiliğinden değiştirmeyebilir.

Çünkü belki de ilişkinizde gerçekten bir değişim yaşanıyordur ve siz bunun işaretlerini fark ediyorsunuzdur. Ya da arkadaşlığınızda önemli bir değişiklik yoktur; yalnızca iletişiminizin alışılmış akışından farklılaşması sizde büyük bir yankı uyandırıyordur.

Her iki durumda da yaşadıklarınızı anlamak, duygularınızın mutlaka değişeceği anlamına gelmez.

Bu ayrımı The Banshees of Inisherin (2022) filminde de görebiliriz. Filmde, yıllardır arkadaş olan iki insandan biri, arkadaşlığı artık sürdürmek istemediğine karar verir. Diğeri ise bu kararın nedenini anlamaya ve aralarındaki ilişkiyi eski hâline döndürmeye çalışır. Ancak arkadaşının neden böyle davrandığını anlamaya çalışması, onun kararını değiştirmeye yetmez. Burada çözümlemeye çalışılan şey, yalnızca kişinin kendi duyguları değil, başka birinin verdiği karardır. O kararı anlamak mümkün olsa bile değiştirmek her zaman mümkün olmayabilir.

Bir şeyi anlamak da illa onu değiştirmek zorunda olduğumuzun işareti olmayabilir.

Belki de mesele, bildiğimiz hâlde neden değişmediğimizi sormaktan önce, neyin değişmesini beklediğimizi anlamaktır.